Децата на интернет повеќе не се само корисници: ОН бараат итна заштита од алгоритмите што го контролираат нивното внимание

Дигиталниот свет одамна престана да биде место каде што децата повремено поминуваат дел од своето слободно време. Денес интернетот е простор во кој учат, комуницираат, се забавуваат, градат пријателства, но и се соочуваат со ризици кои стануваат сè посериозен глобален предизвик. Токму поради тоа, Обединетите нации и бројни меѓународни институции предупредуваат дека заштитата на децата на интернет повеќе не смее да се сведува само на родителски надзор, туку мора да стане прашање на јавна политика и регулација.

Канцеларијата за човекови права на Обединетите нации неодамна повика на построга контрола и поголема одговорност на дигиталните платформи, со цел децата да бидат подобро заштитени од штетни содржини, злоупотреби и манипулативни алгоритми.

Високиот комесар на ОН за човекови права, Фолкер Тирк, предупреди дека дигиталната безбедност на најмладите е итен глобален приоритет и дека технолошките компании мора уште при развојот на платформите да вградуваат механизми за заштита на децата.

Експертите предупредуваат дека денес најголемата опасност не е самиот екран, туку начинот на кој функционираат алгоритмите кои одлучуваат што ќе гледаат младите корисници. Социјалните мрежи и видео-платформите анализираат секое движење, секое задржување на погледот и секој клик, создавајќи персонализирани содржини кои имаат единствена цел – што подолго задржување на вниманието.

Според британскиот регулатор за комуникации и онлајн безбедност Ofcom, големите платформи како TikTok и YouTube сè уште не преземаат доволно ефикасни мерки за заштита на децата од штетни препораки и содржини. Регулаторот посочува дека токму алгоритамските препораки се главниот канал преку кој младите доаѓаат во контакт со проблематични содржини.

Истражувањата покажуваат дека последиците не се ограничени само на губење време. Алгоритмите често ги изложуваат младите на идеализирани претстави за животот, изгледот и успехот, создавајќи чувство на несигурност, притисок и постојана споредба со другите.

Особено загрижувачки се податоците кои покажуваат дека девојчињата се меѓу најпогодените категории. Извештајот за среќа во светот за 2026 година наведува дека честото користење на социјални мрежи е поврзано со пониско ниво на животно задоволство и послаба психолошка благосостојба, особено кај девојчињата.

Во анализата на повеќе од 270.000 ученици од 47 земји, истражувачите утврдиле дека највисоко ниво на задоволство кај девојчињата е забележано кај оние кои користат социјални мрежи помалку од еден час дневно. Со зголемување на времето поминато на платформите, нивото на благосостојба значително опаѓало.

Стручњаците предупредуваат дека девојчињата почесто се изложени на содржини поврзани со физичкиот изглед, популарноста, социјалната споредба и притисокот постојано да изгледаат совршено, што може да има сериозни последици врз нивната самодоверба и ментално здравје.

Проблемот дополнително се продлабочува со феноменот на пасивно „скролање“, при што корисниците не комуницираат активно, туку со часови консумираат содржини што алгоритмите автоматски им ги сервираат. Според експертите, ова создава чувство на осаменост, незадоволство и постојана потреба за споредување со нереални стандарди.

Ofcom предупредува и дека минималната возраст за користење на платформите често не се контролира доволно ефикасно. Иако многу социјални мрежи официјално бараат корисниците да имаат најмалку 13 години, голем број помлади деца без проблем добиваат пристап до платформите.

Поради тоа, регулаторите бараат воведување поефикасна проверка на возраста, ограничување на контактите со непознати возрасни лица, поголема транспарентност на алгоритмите и задолжително тестирање на безбедносните механизми пред платформите да бидат достапни за малолетници.

Во меѓувреме, сè повеќе држави размислуваат за законски ограничувања. Австралија веќе воведе забрана за користење социјални мрежи за лица помлади од 16 години, а слични иницијативи се разгледуваат и во неколку европски земји.

Експертите сепак предупредуваат дека забраните сами по себе не се доволни. Потребна е комбинација од регулација, дигитална писменост, родителска поддршка и поголема одговорност на технолошките компании.

За Македонија, ова прашање добива дополнителна тежина бидејќи младите користат исти платформи и се изложени на исти алгоритми како нивните врсници во Европа и светот. Стручњаците сметаат дека земјата треба да инвестира во национални програми за дигитална писменост, едукација за онлајн безбедност, препознавање на манипулации и заштита од дигитално насилство.

Пораката на експертите е јасна – интернетот ќе остане составен дел од животот на новите генерации, но предизвикот е да се создаде дигитална средина во која децата нема да бидат извор на профит преку нивното внимание, стравови и несигурности.

„Децата не треба да се третираат како виновници затоа што растат во дигитален свет што возрасните го создадоа. Тие не ја измислија економијата на вниманието – тие само живеат во неа“, предупредуваат авторите на анализите.

Според нив, вистинското прашање денес не е дали децата ќе користат интернет, туку дали општеството ќе успее да создаде услови нивното детство да остане безбедно, здраво и човечко и во дигиталната ера.