Рударските концесии носат милиони во општинските буџети: Како приходите да станат подобри училишта, градинки и патишта

Рударските концесии се значаен извор на приходи за дел од македонските општини. Крива Паланка, Пробиштип, Македонска Каменица и Радовиш во завршните сметки за 2025 година заедно евидентирале 293,21 милиони денари од надоместоците за користење простор и за експлоатирани минерални суровини.

Овие средства го зголемуваат капацитетот за вложување во јавни услуги и инфраструктура. Колкава корист ќе почувствуваат граѓаните, сепак, зависи од редовната наплата, изборот на проекти и нивната реализација.

На општините им припаѓаат 78 проценти од надоместоците

Според членовите 75 и 76 од Законот за минерални суровини, 78 проценти од двата вида надоместоци ѝ припаѓаат на општината, а 22 проценти на државниот буџет. Локалниот дел е наменет за општествени или комунални дејности. Станува збор за удел во концесиските надоместоци, а не во продажбата на рудата или добивката на компаниите.

Кога концесиското подрачје се протега во повеќе општини, локалниот дел се распределува сразмерно на површината. Предвидена е и владина распределба на надоместокот за експлоатирана количина кога преработката или одлагањето јаловина се врши во друга општина.

Националната наплата повеќе од двојно се зголемила

Министерството за енергетика, рударство и минерални суровини на 30 јануари 2026 година објави дека во 2025 година биле наплатени 1,223 милијарди денари, наспроти 561,5 милиони денари во 2024 година. Тоа претставува раст од приближно 117,9 проценти.

Министерството го поврзува зголемувањето со засилениот надзор, подобрената наплата и новиот тарифник што се применува од почетокот на 2025 година. Оттука, повисоките приходи не значат дека производството пораснало со исто темпо.

Примената на законскиот удел од 78 проценти врз објавениот износ дава околу 954,3 милиони денари. Ова е пресметка на можниот општински дел, а не потврден збир на реално пренесени средства. За таква потврда е потребно усогласување со општинските завршни сметки.

Колку наплатиле четирите општини?

Во завршните сметки за 2025 година се евидентирани следните приходи:

Општина	Користење простор	Експлоатирани минерални суровини	Вкупно
Крива Паланка	14.053.479	28.228.378	42.281.857
Пробиштип	1.440.650	26.334.630	27.775.280
Македонска Каменица	1.370.702	177.090.276	178.460.978
Радовиш	—	—	44.688.019
Вкупно			293.206.134

Износите се во денари и го претставуваат збирот на приходните ставки 733119 и 733120. За Радовиш тука е прикажан само збирниот износ.

Ова се веќе евидентирани општински приходи, врз кои не се применува повторно уделот од 78 проценти. Бидејќи ставките се збирни, целиот приход не може автоматски да му се припише на еден рудник без дополнителни податоци за уплатите.

Крива Паланка: Значаен приход, различна тежина според основата на споредбата

Во Крива Паланка, минералните надоместоци од 42,28 милиони денари сочинуваат околу 15,7 проценти од приходите на основната буџетска сметка остварени во годината, без пренесениот вишок. Основата за оваа пресметка е 269,63 милиони денари.

Ако се споредат со тековните годишни приходи на сите сметки, кои изнесуваат 604,26 милиони денари, учеството е околу 7 проценти.

Двата показателя се точни, но ја опишуваат важноста на приходот во различен финансиски опфат. Затоа секое наведување процент од „општинскиот буџет“ треба да објасни со кои приходи се прави споредбата.

Пробиштип: Концесиите го зајакнуваат буџетот, градинките имаат повеќе извори

Пробиштип наплатил 27,78 милиони денари од двата вида надоместоци. Тоа е околу 19,8 проценти од годишните приходи на основната сметка, без пренесениот вишок, и околу 7,1 процент од тековните годишни приходи на сите сметки.

Програмата за детски градинки има реализирани расходи од приближно 60,10 милиони денари. Од нив, околу 51,72 милиони се од дотации, 6,80 милиони од самофинансирачки активности и 1,57 милион од основниот буџет.

Дотациите, според тоа, се најголемиот извор на финансирање. Концесиските приходи го зголемуваат општинскиот капацитет, но нема основа целокупното работење на градинките да се претставува како финансирано од рударството.

Кај водоснабдувањето се реализирани околу 2,18 милиони денари од планирани 5,40 милиони, а кај сообраќајната сигнализација 720 илјади денари од планирани 2,57 милиони. Расходите се евидентирани во основниот буџет.

Овие податоци покажуваат и простор за инвестиции и разлика меѓу планот и реализацијата. За конкретен водовод или друг проект да се поврзе со определена концесиска уплата, потребна е документарна потврда.

Македонска Каменица: Најголем прилив и најголема зависност

Завршната сметка на Македонска Каменица за 2025 година, усвоена на 11 март 2026 година, покажува 178,46 милиони денари од минералните надоместоци.

Тие сочинуваат околу 75,1 процент од реализираните приходи на основната сметка од 237,62 милиони денари, во која нема реализиран пренесен вишок. Во однос на вкупните годишни приходи од 370,42 милиони денари, учеството е околу 48,2 проценти.

Ваквата концентрација обезбедува силен финансиски капацитет, но носи и значителна зависност. Намалување на наплатата би погодило голем дел од расположливите средства.

Во расходите се евидентирани 120 илјади денари од основниот буџет за информатичка и видеоопрема во програмата за капитални расходи за градинки. За изградба и реконструкција на локални патишта и улици се реализирани 12,10 милиони денари од планирани 28,74 милиони. Во износот влегуваат и проектна документација и експропријација, па тој не претставува исклучиво изведени градежни работи.

Донациите се посебен придонес

Покрај законските уплати, рударските компании поддржуваат локални установи и преку донации.

Во објава од 27 август 2025 година, САСА навела дека фондацијата на рудникот финансирала реконструкција на дел од санитарните простории во градинката „Бамби“ во Македонска Каменица. Износот не е наведен.

Во Радовиш, според објава на донаторот од 23 февруари 2026 година, на 18 февруари била предадена и ставена во функција опремата за „Смарт лаб“ во СОУ „Коста Сусинов“. Компанијата го опишува просторот како наменет за роботика, електроника и тридимензионално моделирање.

Овие примери се објавени од донаторите и треба да се разграничат од инвестициите платени со општински концесиски приходи. Тие не претставуваат независно ревидирани оценки на резултатите.

Поширокиот економски придонес ги опфаќа и платите и набавките од локални добавувачи. Анкетата за работна сила за 2024 година евидентира 6.369 вработени во секторот „Рударство и вадење на камен“, чиј опфат е поширок од металичните рудници. Овие ефекти можат да ја поддржат локалната економија, но не се директни приходи на општинскиот буџет.

Европските модели се разликуваат

Во Бугарија, општото правило предвидува 50 проценти од концесиското плаќање за засегнатите општини, со посебен режим за определени мали наоѓалишта. Во Србија локалниот удел е 40 проценти, додека остатокот оди на државата, односно се распределува и со автономната покраина кога експлоатацијата е на нејзина територија.

Во Финска, данокот на ископани минерали во 2025 година донел речиси 33 милиони евра. На 23 општини им припаднале 19,8 милиони евра, односно 60 проценти. Од 2026 година локалниот удел е 30 проценти.

Сепак, различните основи за пресметка не дозволуваат споредбата да се сведе само на процентите. Ниту постоењето рудник ниту гарантираниот локален удел сами по себе докажуваат дека е запрено иселувањето.

Европскиот Акт за критични суровини бара ограничување на негативните влијанија и вклучување на локалните заедници. Тој не пропишува општа обврска концесиските приходи да се трошат за училишта, градинки или соларни покриви.

Наплатата и заштитата на животната средина се подеднакво важни

Државната ревизија објавена во јуни 2024 година, за периодот 2018–2022 и со посебен осврт на мермерот, утврдила слабости во наплатата и надзорот. Наведени се 21,05 милиони денари помалку наплатени надоместоци и поврзани обврски и 1,175 милијарди денари наплатени по рокот. Дел од обврските биле наплатени во текот на ревизорското известување. Овие наоди не докажуваат дека истите слабости продолжиле во 2025 или 2026 година.

Законот предвидува санација, рекултивација и финансиска гаранција за штетните еколошки ефекти, вклучително и по затворањето на инсталацијата за рударски отпад. Јавните инвестиции не ги заменуваат овие обврски. Ако трошоците за санација или дополнително одржување паднат врз општината, тие ја намалуваат локалната финансиска корист.

Трајната вредност се мери со реализирани услуги

За подобро училиште, проширена градинка или функционален водовод, покрај пари, се потребни документација, решени имотни прашања, јавна набавка и надзор. Треба да се планираат и идните трошоци за вработени, одржување и енергија, а најавените заштеди да се потврдат со споредливи податоци.

Постојаните расходи не треба да зависат од привремено високи рударски приходи. Средствата можат да создадат подолгорочна корист преку одржливи инвестиции, развој на вештини и поддршка на дејности што ќе останат и по завршувањето на експлоатацијата.

Годишен јавен преглед на наплатените надоместоци, избраните проекти, извршените плаќања и постигнатите резултати би им овозможил на граѓаните да видат како минералното богатство се претвора во подобри услови за живот.