Европската комисија го потврди напредокот: Македонија ја забрзува енергетската транзиција

Македонија бележи напредок во модернизацијата на енергетскиот сектор, со зголемено производство на електрична енергија од обновливи извори, развој на организираниот пазар и нови инфраструктурни проекти за поврзување со соседните земји. Ова се дел од клучните наоди во Извештајот на Европската комисија за 2026 година, кој ги препознава постигнатите резултати, но истовремено укажува на потребата од побрзо спроведување на реформите, поголема енергетска ефикасност и финансиски одржлив електроенергетски систем.

Европската комисија ја задржува оценката дека земјата е „умерено подготвена“ во поглавјето „Енергетика“, со констатација за „одреден напредок“, што е идентично со оценката од претходната година.

Сепак, зад непроменетата оценка стојат конкретни поместувања. Зголеменото учество на обновливите извори, воведувањето на пазарот на електрична енергија во текот на денот, новата законска рамка и напредокот во регионалното поврзување покажуваат дека енергетската транзиција постепено добива поцврста основа.

Истовремено, Брисел предупредува дека донесувањето закони и изградбата на нови производствени капацитети не се доволни без соодветна електроенергетска инфраструктура, силни институции и механизми што ќе обезбедат долгорочна стабилност на системот.

Обновливите извори со рекордно учество во енергетскиот систем

Еден од најзначајните позитивни показатели во извештајот е растот на обновливите извори на енергија.

Нивното учество во вкупната инсталирана моќност достигнало 58,22 проценти, наспроти 55,7 проценти во 2024 година и 17 проценти во 2021 година.

Позитивниот тренд е забележлив и во производството на електрична енергија. Учеството на обновливите извори достигнало 46,37 проценти од вкупното домашно производство, во споредба со 41 процент во 2024 година и 22,8 проценти во 2021 година.

Овие податоци укажуваат на значајна промена во структурата на македонскиот електроенергетски систем, поттикната пред сè од инвестициите во фотоволтаични и ветерни електрани.

Инвестицискиот интерес продолжува да расте. Планот за изградба на енергетски објекти за 2026 година опфаќа 67 проекти со вкупна планирана инсталирана моќност од 4.416 мегавати, претежно во сончеви и ветерни електрани.

Сепак, станува збор за планирани капацитети, чија реализација ќе зависи од инвестициските одлуки, потребните дозволи и можностите за приклучување на електроенергетската мрежа.

Значаен чекор е и донесувањето на Законот за обновливи извори на енергија, со што е исполнета една од претходните препораки на Европската комисија.

Ревидираниот Национален план за енергија и клима, усвоен во април 2026 година, предвидува учество на обновливите извори од 31,6 проценти во бруто-финалната потрошувачка на енергија до 2030 година.

Сепак, оваа цел е пониска од 38 проценти, колку што е предвидено за Македонија во рамките на Енергетската заедница.

Оттука, еден од главните предизвици во наредниот период ќе биде усогласувањето на растот на обновливите извори со развојот на преносната и дистрибутивната мрежа, капацитетите за балансирање и сигурноста на снабдувањето.

Нов чекор кон европскиот пазар на електрична енергија

Значаен напредок е забележан и во организираното тргување со електрична енергија.

По воспоставувањето на пазарот „ден однапред“ во мај 2023 година, во мај 2026 година започна со работа и пазарот во текот на денот.

Со неговото воведување, учесниците на пазарот добиваат можност да ги приспособуваат своите трговски позиции поблиску до времето на испорака, што е особено важно за производителите од обновливи извори, каде што производството зависи од временските услови.

Ова придонесува за поголема флексибилност, поефикасно усогласување на понудата и побарувачката и намалување на отстапувањата меѓу планираното и реалното производство.

Во јули 2026 година Македонија го известила Секретаријатот на Енергетската заедница дека го завршила законското усогласување со европскиот Пакет за интеграција на пазарот на електрична енергија и дека прописите се доставени на верификација.

Дополнителен чекор претставува и договорот на операторот на преносниот систем со регионалниот координативен центар СЕЛЕНЕ, кој треба да придонесе за подобра координација меѓу електроенергетските системи во регионот.

Во споредба со извештајот од 2025 година, кога акцентот беше ставен на донесувањето на новиот Закон за енергетика, годинава се забележуваат и конкретни оперативни резултати.

Енергетските интерконектори ја зајакнуваат поврзаноста со соседите

Европската комисија го истакнува и напредокот во реализацијата на инфраструктурните проекти од регионално значење.

Во електроенергетскиот сектор продолжува изградбата на 400-киловолтниот интерконектор со Албанија, а се подготвуваат и активности за зајакнување на преносната мрежа во југоисточниот дел од земјата.

Планирана е и техничка помош за дигитализација и модернизација на електроенергетската инфраструктура во југозападниот и пелагонискиот регион.

Овие инвестиции се особено важни во услови кога расте бројот на нови производствени капацитети од обновливи извори, а системот мора да обезбеди стабилен пренос и сигурно снабдување со електрична енергија.

Во гасниот сектор продолжува изградбата на интерконекторот со Грција, чија реализација е планирана за 2027 година, додека поврзувањето со Србија е предвидено до крајот на 2028 година.

Нивната изградба треба да овозможи диверзификација на правците за снабдување со природен гас и намалување на зависноста од ограничен број извори.

Како позитивен развој се издвојува и повторното ставање во функција на нафтоводот Солун–Скопје во март 2026 година.

Во делот на задолжителните резерви на нафтени деривати, Европската комисија констатира целосна усогласеност на законската рамка со европските барања.

Сепак, реалното ниво на резервите допрва треба да се зголемува. Со Акцискиот план за периодот 2026–2030 година е предвидено постепено достигнување на резерви еквивалентни на 90 дена нето-увоз.

Според извештајот, резервите што ги управува МАКОРА во моментов покриваат околу 45 дена нето-увоз, односно 75 дена потрошувачка на бензин и 58 дена потрошувачка на дизел.

Енергетската ефикасност останува меѓу најголемите предизвици

И покрај позитивните резултати во производството од обновливи извори и развојот на пазарот, Европската комисија укажува дека спроведувањето на мерките за енергетска ефикасност се одвива побавно од потребното.

Измените на Законот за енергетска ефикасност беа усвоени во октомври 2025 година, но донесувањето на неопходните подзаконски акти сè уште доцни.

Ограничена останува и примената на системот за енергетски сертификати на објектите.

Иако е усвоена програма за годишно обновување на три проценти од јавните објекти, само мал број општини имаат развиено соодветни програми.

Посебен проблем е неоперативноста на Фондот за енергетска ефикасност, кој е основан уште во 2023 година.

Според извештајот, неговото ставање во функција е одложено поради административни пречки, недовршена оперативна документација и нерешени прашања поврзани со управувањето.

Комисијата го посочува и доцнењето на Законот за климатска акција, кој треба да ја постави правната основа за климатските политики и механизмите за јаглеродно ценообразување.

Ова покажува дека енергетската транзиција не се сведува само на изградба на нови електрани, туку бара и намалување на потрошувачката, подобрување на ефикасноста и постепена декарбонизација на економијата.

ЕСМ меѓу социјалната цена на струјата и финансиската одржливост

Посебно внимание во извештајот е посветено на работењето на државниот производител на електрична енергија, АД ЕСМ, и на предизвиците поврзани со производството од јаглен.

Термоелектраните „Битола“ и „Осломеј“ и натаму се потпираат на ограничените домашни резерви на јаглен, но и на увоз, што создава дополнителен притисок врз производните трошоци.

Европската комисија ја издвојува разликата меѓу производната цена на електричната енергија на ЕСМ и цената по која таа се продава на универзалниот снабдувач, оценувајќи дека ваквиот модел создава континуирани финансиски загуби.

Станува збор за предизвик што е присутен и во претходните извештаи, а кој произлегува од специфичната улога на државниот производител во обезбедувањето електрична енергија за домаќинствата.

Цената на струјата претставува социјално чувствително прашање, поради што државата настојува да го ограничи финансискиот товар врз граѓаните и да ја задржи електричната енергија достапна.

Меѓутоа, ваквиот пристап има и економска цена. Кога продажните приходи не ги покриваат реалните производни трошоци, се намалува финансискиот простор за инвестиции, одржување и модернизација на производствените капацитети.

Токму затоа, еден од најважните предизвици за енергетскиот сектор ќе биде воспоставувањето рамнотежа меѓу заштитата на животниот стандард на граѓаните и долгорочната финансиска стабилност на ЕСМ.

Без таква рамнотежа, трансформацијата на државниот производител и постепеното намалување на зависноста од јаглен би можеле да се соочат со дополнителни финансиски ограничувања.

Потребни се посилни институции и подобра координација

Во институционалниот дел, Европската комисија го препознава формирањето на Министерството за енергетика, рударство и минерални суровини како чекор кон зајакнување на административните капацитети.

Сепак, се укажува дека институциите треба дополнително да ги развиваат своите технички и аналитички способности, особено во делот на енергетското планирање, собирањето податоци и следењето на спроведувањето на реформите.

Структурите за праведна транзиција се оперативни и имаат усвоено годишен план за 2026 година, но механизмите задолжени за спроведување на Националниот план за енергија и клима сè уште не функционираат во целост.

Како позитивен чекор се издвојува и усвојувањето методологија за мерење на енергетската сиромаштија.

Следниот предизвик е воспоставување јасна законска дефиниција и национална цел за нејзино намалување, со што државната поддршка би можела поефикасно да се насочи кон најранливите домаќинства.

Комисијата дополнително ја нагласува важноста од зачувување на независноста на Регулаторната комисија за енергетика, како и од усогласување со европските правила за управување со ризици и сајбер-безбедност на енергетската инфраструктура.

Три клучни приоритети за наредниот период

Во препораките за следната година Европската комисија ги задржува трите главни насоки за понатамошен развој на енергетскиот сектор.

Првиот приоритет е зајакнување на техничките и административните капацитети на Министерството за енергетика, рударство и минерални суровини, со цел поефикасно планирање и спроведување на реформите.

Вториот приоритет е целосно усогласување и практична примена на европското законодавство за интеграција на пазарот на електрична енергија, обновливите извори и енергетската ефикасност.

Третиот приоритет е доследно спроведување на Националниот акциски план за енергетика, Националниот план за енергија и клима и Патоказот за праведна транзиција, со подобро известување и функционален систем за енергетски податоци.

Напредокот е видлив, но вистинскиот тест допрва следува

Извештајот на Европската комисија за 2026 година покажува дека Македонија постепено ја менува структурата на својот енергетски сектор и прави конкретни чекори кон европскиот енергетски пазар.

Растот на обновливите извори, развојот на организираното тргување и инвестициите во регионалното поврзување претставуваат важна основа за понатамошна модернизација.

Но, забрзаната енергетска транзиција носи и нови предизвици. Потребни се поголеми инвестиции во електроенергетската мрежа, поефикасни институции, функционални механизми за енергетска ефикасност и финансиски стабилни енергетски компании.

Клучното прашање во наредните години нема да биде само колку нови капацитети од обновливи извори ќе се изградат, туку дали електроенергетскиот систем ќе може сигурно, економски одржливо и ефикасно да ги интегрира.

Токму од одговорот на ова прашање во голема мера ќе зависи успешноста на македонската енергетска транзиција и нејзиниот придонес за економскиот развој и енергетската сигурност на земјата.

Извор: Извештај на Европската комисија за Македонија за 2026 година, според податоци пренесени од „Енергетика24“.