Истражувањата предупредуваат: Неконтролираната употреба на АI може да го попречи развојот кај децата

Достапните истражувања сè почесто предупредуваат дека неконтролираната употреба на генеративната вештачка интелигенција може да го попречи развивањето на критичкото размислување и самостојното решавање проблеми кај децата.

Причината не е нужно самата технологија, туку начинот на кој учениците ја користат. Кога алатките како ChatGPT веднаш го даваат конечниот одговор, децата можат да ги прескокнат сложените когнитивни процеси преку кои се стекнуваат знаење, логика и способност за самостојно размислување.

Научните докази сè уште се ограничени и не покажуваат дека секоја употреба на ВИ е штетна. Сепак, досегашните резултати укажуваат дека алатките без соодветни ограничувања можат да создадат привид на успешно учење, додека вистинското совладување на материјалот останува послабо.

Лос Анџелес и Њујорк го ограничуваат пристапот

Училишниот округ на Лос Анџелес одлучи во учебната 2026/2027 година да го ограничи пристапот на учениците до генеративна ВИ преку уредите што ги обезбедува округот. Наставниците и понатаму ќе можат да ја користат технологијата, додека посебна комисија треба да подготви препораки и заштитни механизми за нејзина идна употреба. (Los Angeles Times)

Слична одлука донесе и Њујорк, каде што е воведен едногодишен мораториум за користење генеративна ВИ од децата до осмо одделение. Средношколците ќе имаат ограничен пристап преку контролирани програми и обуки за правилна употреба на технологијата. (Reuters)

Овие одлуки не претставуваат трајно отфрлање на вештачката интелигенција, туку обид училиштата да добијат време за процена на ризиците и воспоставување јасни правила.

Брзи одговори, но послабо самостојно знаење

Едно од најзначајните истражувања било спроведено со речиси 1.000 средношколци по математика во Турција. Учениците биле поделени во три групи.

Првата група учела без ВИ, втората користела платформа слична на стандардниот ChatGPT, а третата имала пристап до специјално приспособен тутор со ВИ. Туторот бил програмиран да дава насоки и навестувања, но не и директни одговори.

За време на вежбањето, учениците со стандардната платформа решиле 48 проценти повеќе задачи од оние без ВИ. Групата со контролираниот тутор постигнала подобрување од 127 проценти.

Резултатите се промениле кога учениците требало самостојно да полагаат тест, без дигитална помош. Оние што ја користеле општата платформа со ВИ постигнале 17 проценти послаб резултат од учениците што воопшто немале пристап до технологијата.

Учениците што го користеле контролираниот тутор не покажале таков пад, но нивните резултати не биле значително подобри од оние на групата што учела без ВИ.

Авторите заклучиле дека генеративната ВИ може да го подобри моменталното извршување на задачите, но без соодветни ограничувања може да му наштети на вистинското учење. Истражувањето е објавено во научното списание „Proceedings of the National Academy of Sciences“. (PNAS)

Што покажале снимките од детскиот мозок?

Друга мала студија го набљудувала начинот на кој 15 деца на возраст од шест и седум години и 16 возрасни лица комуницираат со ChatGPT при креативна задача.

Учесниците требало да осмислат продавница по сопствен избор, додека со функционална магнетна резонанца била следена активноста на нивниот мозок.

Кај возрасните, креативноста покажана со помош на ChatGPT главно одговарала на нивното претходно измерено ниво. Кај децата, оние што на почетокот покажале поголема креативност немале подобри резултати при задачата со ВИ од нивните врсници со пониски почетни резултати.

Истражувачите забележале и помала усогласеност на активноста во детските мозочни мрежи поврзани со вниманието, когнитивната контрола и обработката на информациите.

Студијата опфатила мал број учесници и сè уште не поминала целосна научна рецензија. Поради тоа, резултатите не можат да се сметаат за доказ дека ChatGPT предизвикува трајни промени или оштетувања на детскиот мозок. Тие, сепак, ја нагласуваат потребата од дополнителни истражувања и внимателност, особено кај најмладите. (bioRxiv)

Ризик од „когнитивно закочување“

Експертите го користат изразот „когнитивно закочување“ за да го опишат ризикот децата да не развијат одредени способности затоа што премногу рано им го препуштаат размислувањето на дигиталните алатки.

Кај возрасен човек технологијата може да преземе дел од работата што тој веќе знае да ја изврши. Кај дете што допрва учи, истата помош може да значи прескокнување на процесот преку кој се развиваат знаењето и вештините.

Ако ученикот постојано бара од ВИ да му напише состав, да реши задача или да подготви одговор, тој можеби ќе ја заврши обврската побрзо, но нема нужно да научи како самостојно да дојде до резултатот.

Забрана или контролирана употреба?

Целосната забрана не е единственото можно решение. Ограничувањата на училишните уреди не можат да ги спречат учениците да користат ВИ дома, преку телефоните или приватните компјутери.

Поради тоа, дел од истражувачите сметаат дека учениците треба да научат како правилно да ја користат технологијата. Наместо да дава готови одговори, образовната ВИ може да поставува прашања, да нуди насоки, да ги посочува грешките и да го води ученикот низ процесот на размислување.

Најбезбеден пристап би вклучувал:

• користење на ВИ под надзор на наставник;
• алатки приспособени на возраста на децата;
• насоки наместо готови решенија;
• проверување на информациите од други извори;
• јасно означување кога ВИ е користена при изработката на задачата;
• ограничено време на употреба и заштита на личните податоци.

Досегашните сознанија не покажуваат дека вештачката интелигенција треба целосно да се отстрани од образованието. Тие укажуваат дека разликата меѓу корисна и штетна употреба зависи од начинот на кој е дизајнирана алатката и од тоа дали го поттикнува или го заменува размислувањето.

Главниот предизвик за училиштата ќе биде да ја користат ВИ како помошник во учењето, а не како машина што размислува и ги завршува обврските наместо ученикот.