Нобеловата награда за физика за 2026 година му припадна на Френсис Халзен за откривањето космички неутрина со опсерваторија изградена во мразот на Јужниот Пол

Френсис Халзен е добитник на Нобеловата награда за физика за 2026 година за неговиот клучен придонес во создавањето на опсерваторијата IceCube и откривањето високоенергетски неутрина што потекнуваат од далечниот космос, соопшти Кралската шведска академија на науките.

IceCube е необична опсерваторија: нејзиниот детектор се наоѓа длабоко под површината на Антарктикот. Околу еден кубен километар мраз служи како средина во која научниците ги бараат трагите од честички што речиси никогаш не стапуваат во интеракција со материјата.

Зошто неутрината се толку важни?

Неутрината постојано минуваат низ Земјата и низ човечките тела без да ги забележиме. Бидејќи многу ретко стапуваат во интеракција со други честички, тие можат да патуваат низ огромни растојанија во вселената и да донесат информации за местата каде што настанале.

Во космосот постојат процеси што забрзуваат честички до енергии многу поголеми од оние што можат да се постигнат во лабораториите на Земјата. Но, да се утврди каде се случуваат тие процеси е тешка задача. Високоенергетските неутрина им даваат на истражувачите начин да ги проучуваат нивните извори, бидејќи на патот до Земјата главно го задржуваат правецот од кој дошле.

Идеја што го претвори мразот во детектор

Халзен ја претставил идејата за откривање неутрина со помош на мразот на Јужниот Пол уште во 1988 година. Кога неутрино во редок случај ќе стапи во интеракција со материјата, се создаваат други честички. Нивното движење низ мразот може да произведе краток светлосен сигнал што го регистрираат сензорите.

За да се забележат доволно вакви ретки настани, потребен е огромен детектор. IceCube опфаќа приближно кубен километар мраз и користи илјадници светлосни сензори поставени длабоко под површината. Проектот, изграден со учество на меѓународен тим научници и инженери, ја достигна својата целосна конфигурација во 2011 година.

Нов начин да се набљудува вселената

По пуштањето во работа, IceCube регистрираше високоенергетски неутрина што не можат да се објаснат како честички создадени во нашиот Сончев систем. Откритието отвори нова можност за истражување на далечните и најенергични делови од вселената.

Во 2018 година, податоците од IceCube, заедно со набљудувања од други телескопи, помогнаа да се поврзе едно високоенергетско неутрино со далечен блазар. Истражувачите подоцна пронајдоа и докази за високоенергетски неутрина што доаѓаат од нашата галаксија, Млечниот Пат.

Нобеловиот комитет ја истакна научната визија и истрајноста на Халзен, како и работата на меѓународниот тим што ја овозможил изградбата на опсерваторијата. IceCube и натаму собира податоци, а научниците планираат уште поголем детектор, IceCube-Gen2, за да можат да забележат повеќе од овие ретки честички и подобро да ги истражат нивните космички извори.